Phân tích, tranh cãi, đập phá, ấy là thứ mà ta gọi là bình phẩm ư?
“Thiên địa phong trần” là một khúc cầu hồn, đây là con đường của tiểu thuyết, của cuộc đời sống lại chứ không phải con đường của khảo cổ, của kẻ đào mộ. Hà Thủy Nguyên viết tiểu thuyết lịch sử ư? Không. Hà Thủy Nguyên viết tiểu thuyết dã sử. Trong Sử ấy không có sự xác tín của khoa học. Trong Sử ẩy là những câu chuyện, là sự sống đội mồ sống dậy.
Chúng ta có những văn tự được lưu trữ, có những lăng tẩm được khai quật, có cả những phương pháp luận thời thượng. Nhưng ai biết chắc được Sự Thật? Tìm kiếm ý nghĩa từ lịch sử là ngạo mạn, thừa thãi, vô bổ. Lịch sử không phải triết lý, lịch sử không kết án con người ta bằng sự rõ ràng của khoa học. Lịch sử kể chuyện. Ai biết chắc được mọi sự đã thực diễn ra như nào? Ai nắm bắt được trọn vẹn cái gọi là Sự Thật mà không bị lương tâm và thiên hướng bẻ cong? Ai có thể là quan toà trước tấn kịch thế thời? Jacques chỉ lang thang trên sân khấu, làm nhảm, lảm nhảm. Với Jacques, cả cuộc đời là một sân khấu. Nhưng với thảy “những diễn viên” mà Jacques gọi là ấy, cuộc đời lại chính là cuộc đời – sống động, tràn trề.
Nguyễn Gia Thiều của Hà Thủy Nguyên là kẻ chông chênh. Y thấy được một sân khấu, một bàn cờ, một tấn kịch thế thời bầy ra trước mắt. Kẻ thấy được là kẻ có thể bước ra. Nguyễn Gia Thiểu thấu kiếp phù sinh, lẽ hư vô bất tận của cuộc đời. Nguyễn Gia Thiều tại thế, đang sống, nhưng nhập thế hay xuất thế? Làm bậc nhất tài tử, sống phong lưu, gầy đàn, ngâm thơ, Thiếu có vui? Vui đó nhưng chẳng là phù du mà thôi. Gầy đàn, ngâm thơ, thưởng trà, vẽ tranh, cả Thiều và Khản đều biết ấy chỉ là những cách để giải sầu – sầu của kẻ biết, sầu của kẻ quả tỉnh, sầu của kẻ thức thời. Thiếu chưa thể thong thả vui chơi giữa đất trời, Thiếu còn điều phải làm, Thiều chưa thể xuất thế, Thiều còn lưu luyến trần ai. Nguyễn Gia Thiều ấy, là một mảnh của Hà Thủy Nguyên, một mảnh dang dở. Hà Thủy Nguyên có điều cần nói.
Viết Thiên địa phong trần với Hà Thủy Nguyên, trước cả tham vọng kiến tạo lịch sử hay lưu danh hay bản sách, đó là một pháp tu. Pháp tu của nhà văn – kẻ thấu hiểu, kẻ nếm trải, kẻ tái dựng, kẻ kiến tạo.
Sử liệu cho ta những sự kiện, tiểu thuyết cho ta những con người. Viết tiểu thuyết dã sử là hứng chịu trăm ngàn bó buộc về tính tất yếu của lịch sử ư? Không hề! Những sự kiện lịch sử, bản thân chúng chỉ là hệ quả của những tác nhân con người. Tiểu thuyết kể về con người. Mà con người ấy, con người đích thực, là vô biên, Nguyễn Gia Thiều là một con người. Đặng Thị Huệ là một con người. Trịnh Tông là một con người. Nguyễn Hữu Chính, Bằng Cơ, Phúc Khang An, Càn Long, Nguyễn Huệ . cũng là con người. Thế nào là con người? Nào có phải một từ, một định nghĩa, hay một nhóm đặc trưng sinh học. Con người là Một, là cá nhân nhưng cũng là Người, là tất cả. Người được sinh ra với thiên tỉnh, thiên mệnh và đôi khi là thiên tài, những thứ ấy là độc nhất, là cá nhân. Nhưng người cũng được sinh ra với khả năng thấu hiểu kẻ khác và thấu cảm – nhập thân làm kẻ khác. Trên hết, những cái “thiên” được ban tặng ấy cũng không phải bất dịch, tất yếu. Sống là biến dịch không ngừng. Sống là đi đến tận cùng của những biểu hiển. Nguyễn Gia Thiều là hào kiệt, cao thượng còn Nguyễn Hữu Chỉnh là tiểu nhân, đê hèn ư? Nhảm nhí. Há chẳng phải Bằng Cơ vì nghĩa lớn của Thiều mà chết trong sầu muộn, oan nghiệt đó sao? Hà chẳng phải cũng Bằng Cơ nhờ bài phủ của Chính mà được an ủi và chính Chỉnh, kẻ tàn bạo tra tấn tham quan, trung thần giữa sân phủ để thị uy cũng khắt khao tình yêu, cái đẹp, cũng xót thương, day dứt cho nàng Bằng Cơ đó sao? Yêu nhân dân, xã tắc và yêu nhân tình, giai nhân, sự nào đáng trọng, sự nào đáng khinh? Có chăng kẻ đảng trọng, kẻ đáng khinh? Có chăng một ý nghĩa phải được kết luận kết luận, kết án
Hà Thủy Nguyên là kẻ chiêu hồn. Qua việc tìm hiểu các sự kiện lịch sử, đọc các trang thơ, các điệu ngâm, thăm thú các di tích, Hà Thủy Nguyên chạm vào sâu thẳm: tinh thần. Tạo nên các sự kiện: con người. Viết nên thơ: con người. Dựng nên những toà thành: cũng con người. Thấu hiểu lịch sử của Hà Thủy Nguyên không đơn thuần là nắm bắt các mốc sự kiện lịch sử mà còn là thấu hiểu con người. Hà Thủy Nguyên thấu hiểu thời thế, thấu hiểu cả đam mê, khát vọng, dã tâm của con người thời đại. Làm sống lại những con người, ấy là những thử mà những cuốn sách lịch sử đương thời ít khi dạy chúng ta còn sách văn học lại che lấp dưới những phương pháp luận và các diễn ngôn đạo đức. “Thiên địa phong trần” của Hà Thủy Nguyên làm trọn vẹn vai trò của lịch sử và văn chương, đem tới các sự kiện cùng muôn vẻ biểu hiện đời sống và tinh thần con người. Để viết nên “Thiên địa phong trấn”, cần sống trong “Thiên địa phong trần”. Cảnh trong “Thiên địa phong trấn” trùng khớp với tâm cảnh của Hà Thủy Nguyên. Hà Thủy Nguyên sống lại thời Lê mạt, làm sống lại một thời đại. Hà Thủy Nguyên sống lại làm Nguyễn Gia Thiều, Trịnh Sâm, Lê Duy Khiêm, Nguyễn Hữu Chinh, Nguyễn Huệ. Hà Thủy Nguyên gọi tinh thần thời đại và gọi linh hồn cố nhân trở về, sống trong minh và trong “Thiên địa phong trần”. “Đâu là sử thật, đâu là huyền sử?”. “Đâu là điều xác tín và đâu là hư cấu?”. Hỏi cũng vô ích mà thôi. Thà chi hãy đọc, hãy sống!
Vũ Nam
